🎉🎉 *नागपंचमी* निमित्तानं -
🐍 "फणा उचलेले विज्ञान : नागपंचमीच्या कथेत दडलेले विज्ञानाचे रंग"
नागपंचमी हा भारतातील एक असा सांस्कृतिक सण आहे, जिथे श्रद्धा, परंपरा आणि निसर्ग यांचं अतूट नातं दिसून येतं. सर्पपूजा जितकी धार्मिक आहे, तितकीच तिच्यामागे वैज्ञानिक शहाणपणही दडलेलं आहे — पण यंदा ही कथा आपण गोष्टीच्या रूपात समजून घेऊया.
---
📜 एक गोष्ट – जिच्या मागे आहे विज्ञान
कधीकाळी एका गावात एक लहान मुलगा खेळता खेळता सापाच्या बिळात पडला. गावकऱ्यांना मोठा धक्का बसला. पण त्या सापाने त्याला न डंख मारता त्याच्याजवळ फणा उचलून पहारा दिला. जेव्हा मुलगा सुरक्षितपणे बाहेर आला, तेव्हा त्याने सांगितलं, "तो साप माझ्या श्वासांची लय ऐकत होता... जशी आई आपल्या लेकराच्या धडधडीतून ओळखते, तशी."
त्या घटनेनंतर त्या गावात सापांना देव नव्हे, तर निसर्गरक्षक मानण्याची परंपरा सुरू झाली. आजही नागपंचमीला लहान मुले ही गोष्ट ऐकतात आणि मोठे त्यामागचं विज्ञान समजून घेतात.
---
🔬 विज्ञान काय सांगतं?
• साप का चावतात?
साप सहजासहजी कुणालाही चावत नाहीत. फक्त तेव्हा चावतात जेव्हा त्यांना धोका वाटतो. साप माणसाला आपला शिकार समजत नाहीत. पूजा करण्यामागचा खरा उद्देश म्हणजे सापांविषयीचा भीतीभाव दूर करून सहजीवन वाढवणे.
• साप ऐकतात कसे?
सापांना कान नसतात, पण ते जमिनीतील कंपनं आणि हवेतले लहरी आपल्या त्वचेच्या आणि जबड्याच्या साहाय्याने अनुभवतात. जो मुलगा श्वास घेत होता, त्याची धडधड सापाला जाणवत होती. हे काही चमत्कार नव्हे, तर सूक्ष्म जीवशास्त्रीय प्रक्रिया आहे.
• फणा उचलणे – धमकी नाही, इशारा आहे
साप जेव्हा फणा काढतो, तेव्हा तो बचावाची भूमिका घेत असतो. तो सतर्क आहे हे दाखवतो. प्रत्यक्ष हल्ला तो तेव्हाच करतो जेव्हा प्रत्यक्ष धोका जाणवतो. हे वर्तन विज्ञानाच्या भाषेत "defensive posture" (संरक्षणात्मक मुद्रा) म्हणतात.
• सापांना दूध का पाजतात?
साप नैसर्गिकरीत्या दूध पीत नाहीत — ते मांसाहारी प्राणी आहेत. पण नागपंचमीला त्यांना दूध अर्पण केलं जातं. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिलं, तर हे सापांच्या आरोग्यास अपायकारक ठरू शकतं. म्हणूनच सध्या अनेक भागांमध्ये प्रतीकात्मक पूजन अधिक स्वीकारले जात आहे.
---
🌱 निसर्गासोबत स्नेहाचे नाते
नागपंचमी ही केवळ एक पूजा नसून, निसर्गातील अद्भुत जीवांप्रती आदर, ज्ञान आणि सहअस्तित्वाचा संदेश देणारा सण आहे. साप हे पर्यावरणातील कीटक नियंत्रणासाठी उपयुक्त असून जैवविविधतेचा अनिवार्य भाग आहेत.
नागपंचमी ही केवळ धार्मिक परंपरा नव्हे, तर निसर्गरक्षण आणि सजीवांविषयी सन्मान व्यक्त करण्याचा संकल्प आहे. सापांच्या पूजेच्या मागे लपलेलं विज्ञान आपल्याला शिकवतो की प्रत्येक जीवाचं या पृथ्वीवर एक महत्त्वाचं स्थान आहे.
या नागपंचमीला आपण सर्पांविषयी आदर व्यक्त करूया आणि पर्यावरणसंवर्धनाचा संकल्प घेऊया.
👍👏🏻
